Bacteria กับฮอร์โมนความเครียด: stress เปลี่ยน gut ได้อย่างไร

ความเครียดไม่ได้เป็นเพียงสภาวะทางอารมณ์ แต่เป็นการตอบสนองทางสรีรวิทยาที่กระตุ้นหลายระบบพร้อมกัน โดยเฉพาะ hypothalamic–pituitary–adrenal (HPA) axis และระบบประสาทอัตโนมัติ

เมื่อเกิดความเครียด ร่างกายจะหลั่ง cortisol และ catecholamines ซึ่งมีผลต่อ physiology ของลำไส้หลายด้าน เช่น motility, mucosal secretion, immune signaling และ barrier integrity

งาน systematic review ในมนุษย์พบว่า psychological stress มีความสัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงของ gut microbiota composition¹ และงานรีวิวด้าน gut–brain axis อธิบายว่า stress สามารถปรับ physiology ของลำไส้ได้หลายมิติ²

เพื่อเข้าใจภาพรวมของการสื่อสารระหว่างลำไส้กับสมอง สามารถอ่านเพิ่มเติมได้ในบทความ แบคทีเรียในลำไส้ “คุยกับสมอง” ผ่านอะไรบ้าง ซึ่งอธิบายระบบ microbiota–gut–brain axis ในมุมมองทางสรีรวิทยา

1) HPA Axis และ Autonomic Regulation

เมื่อสมองรับรู้ความเครียด ระบบ HPA axis จะถูกกระตุ้นตามลำดับ:

• Hypothalamus หลั่ง CRH
• Pituitary หลั่ง ACTH
• Adrenal gland หลั่ง cortisol

cortisol มีบทบาทต่อ metabolism และ immune regulation ขณะเดียวกัน sympathetic nervous system ก็ถูกกระตุ้นพร้อมกัน

sympathetic activation สามารถเปลี่ยน physiology ของลำไส้ เช่น

• gut blood flow
• motility pattern
• mucosal secretion

การเปลี่ยนแปลงของ autonomic tone นี้อาจสร้างสภาพแวดล้อมใหม่ในลำไส้ที่มีผลต่อ microbial niche และ microbial turnover

แนวคิดนี้เชื่อมโยงกับการทำงานของ gut–brain axis ซึ่งอธิบายไว้ในบทความ แบคทีเรียในลำไส้ “คุยกับสมอง” ผ่านอะไรบ้าง

2) Cortisol กับ Gut Barrier

งานรีวิวเชิง translational เสนอว่า stress อาจสัมพันธ์กับ

• increased intestinal permeability
• altered tight junction protein expression
• low-grade inflammatory signaling

เมื่อ barrier integrity เปลี่ยนไป อาจเกิด immune activation ระดับต่ำ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของวงจร brain–gut–immune interaction

ภาวะลักษณะนี้มีความเกี่ยวข้องกับแนวคิดของ dysbiosis ซึ่งอธิบายไว้ในบทความ Dysbiosis กับอาการหิวบ่อย

อย่างไรก็ตาม หลักฐานในมนุษย์ยังไม่สามารถยืนยัน causal pathway ได้ในทุกกรณี

3) Stress กับ Microbiome Composition

systematic review ในมนุษย์รายงานว่า stress มีความสัมพันธ์กับ

• การลด alpha diversity ในบาง cohort
• การเปลี่ยนแปลง taxa บางกลุ่ม
• variability สูงระหว่างบุคคล

ความหลากหลายของ microbiome เป็นหนึ่งในปัจจัยสำคัญต่อเสถียรภาพของระบบนิเวศจุลินทรีย์

อ่านเพิ่มเติมได้ในบทความ ทำไมความหลากหลายของแบคทีเรียถึงสำคัญกว่าการกินตัวเดียว

4) วงจรสองทางของ Gut–Brain Axis

แนวคิด microbiota–gut–brain axis ปัจจุบันยอมรับว่าเป็นระบบสื่อสารสองทาง

• Stress สามารถเปลี่ยน microbiome composition
• Microbiome อาจปรับ stress responsivity ผ่าน metabolite signaling และ immune modulation

ตัวอย่างของ microbial metabolites ที่มีบทบาทในการสื่อสารกับร่างกาย ได้แก่ short-chain fatty acids (SCFAs)

สามารถอ่านเพิ่มเติมเกี่ยวกับ SCFAs และบทบาทในระบบฮอร์โมนได้ในบทความ SCFAs กับฮอร์โมนความอิ่ม

5) Stress, Diet Shift และ Microbiome

การเพิ่มขึ้นของ cortisol อาจสัมพันธ์กับ

• hedonic eating
• preference ต่ออาหารพลังงานสูง

dietary shift นี้สามารถเปลี่ยน microbiome composition ได้อีกระดับหนึ่ง

จึงอาจเกิดวงจรเชิงระบบ

stress → dietary shift → microbiome alteration → immune & metabolic signaling change → stress reactivity เปลี่ยน 

6) Circadian Rhythm และ Cortisol Dynamics

cortisol มีจังหวะการหลั่งแบบ circadian โดยปกติจะสูงในช่วงเช้าและลดลงในช่วงค่ำ

ภาวะเครียดเรื้อรังสามารถรบกวน circadian rhythm นี้ได้ และงานวิจัยบางส่วนเสนอว่าการรบกวน circadian cortisol pattern อาจสัมพันธ์กับ microbiome rhythmicity ที่เปลี่ยนไป

แนวคิดนี้ชี้ให้เห็นว่า stress–microbiome interaction อาจเกี่ยวข้องกับ “เวลา” ของสัญญาณฮอร์โมน ไม่ใช่เพียงระดับฮอร์โมนเพียงอย่างเดียว

7) Limitation

• งานมนุษย์ส่วนใหญ่ยังเป็น observational
• วิธีการวัด stress แตกต่างกันระหว่างการศึกษา
• microbiome sequencing pipeline แตกต่างกัน
• variability ระหว่างบุคคลสูง
• ยังไม่มี biomarker ที่ใช้ microbiome เพื่อประเมิน stress physiology ในคลินิกโดยตรง

ดังนั้นการตีความควรอยู่ในกรอบ systems biology มากกว่าการสรุป causal pathway แบบเส้นตรง

Key Takeaway

Hospital Authority

   KMB Hospital มุ่งเน้นการประเมินผลลัพธ์หลังทำโปรแกรมดูดไขมันอย่างเป็นธรรมตามเวลา เพื่อการดูแลที่ปลอดภัย สบายใจ และเคารพร่างกายของคนไข้
 

Content Information

เขียนโดย: Medical Content Team, KMB Hospital

ทบทวนโดย: Clinical Governance Committee, KMB Hospital

เผยแพร่: 9 มีนาคม 2569

อัปเดตล่าสุด: 9 มีนาคม 2569

References

• Ma L, Zhang J, Liu Z, et al. Psychological stress and gut microbiota composition: A systematic review. Microbiome. 2023.
• Santos J, Alves MG, Oliveira PG, et al. Stress, microbiota, and the gut–brain axis in mental and digestive disorders. Brain Research Bulletin. 2025.
• Madison AA, Kiecolt-Glaser JK. Inflammation and intestinal permeability link stress-related physiology and the gut microbiome. Biological Psychiatry. 2024.
• Morys J, et al. Stress and the gut–brain axis: An inflammatory perspective. Frontiers in Molecular Neuroscience. 2024.
• Tan HE, O’Riordan KJ, Dinan TG. The microbiota–gut–brain axis in stress and depression. Frontiers in Neuroscience. 2023.