Circadian Rhythm: นาฬิกาชีวิตเชื่อมลำไส้และฮอร์โมนอย่างไร

ภาพปกบทความแสดงนาฬิกาชีวภาพช่วงกลางวันและกลางคืน พร้อมผู้หญิงอยู่กึ่งกลางระหว่างแสงเช้าและท้องฟ้ายามค่ำ สื่อถึงจังหวะของ Cortisol และ Melatonin ที่เชื่อมโยงการนอน ระบบลำไส้ และสมดุลฮอร์โมน

Circadian Rhythm: นาฬิกาชีวิตเชื่อมลำไส้และฮอร์โมนอย่างไร

ร่างกายมนุษย์ทำงานตาม circadian rhythm หรือ “นาฬิกาชีวภาพ 24 ชั่วโมง” ซึ่งควบคุมกระบวนการสำคัญหลายอย่าง เช่น

  • การหลั่งฮอร์โมน
  • การตอบสนองต่ออินซูลิน
  • การเผาผลาญพลังงาน
  • วงจรการนอน
  • การทำงานของลำไส้

งานวิจัยช่วงหลังพบว่า gut microbiome เองก็มีจังหวะรายวัน (microbial rhythmicity) และจังหวะนี้อาจสอดคล้องกับจังหวะฮอร์โมนของร่างกาย¹²

การสื่อสารระหว่างลำไส้ สมอง และฮอร์โมนถูกอธิบายในแนวคิด gut–brain–hormone axis ซึ่งเป็นระบบสื่อสารหลายช่องทางที่เชื่อม metabolism ระบบประสาท และ microbiome เข้าด้วยกัน

สารบัญ

1) นาฬิกากลางและนาฬิกาอวัยวะ

อินโฟกราฟิกแสดงผู้หญิงอยู่กึ่งกลางระหว่างช่วงกลางวันและกลางคืน พร้อมนาฬิกาชีวภาพ เปรียบเทียบจังหวะของ Cortisol ที่สัมพันธ์กับการตื่นตัวในเวลากลางวัน และ Melatonin ที่สัมพันธ์กับการนอนหลับในเวลากลางคืน

ระบบ circadian มีสองระดับ

  • Central clock — suprachiasmatic nucleus (SCN) ในสมอง
  • Peripheral clocks — พบในตับ กล้ามเนื้อ เนื้อเยื่อไขมัน และลำไส้

ฮอร์โมนหลายชนิดมีจังหวะ circadian เช่น

  • Cortisol — สูงตอนเช้า
  • Melatonin — สูงตอนกลางคืน
  • Insulin sensitivity — เปลี่ยนตามเวลา
  • Ghrelin และ leptin

ฮอร์โมนเหล่านี้เกี่ยวข้องกับระบบหิว–อิ่ม ซึ่งอธิบายเพิ่มเติมในบทความ SCFAs กับฮอร์โมนความอิ่ม 

2) Microbiome ก็มีจังหวะเวลา

ผู้หญิงยืนพร้อมกราฟิกระบบทางเดินอาหารและนาฬิกาชีวภาพตลอด 24 ชั่วโมง แสดงจังหวะของ Gut Microbiome ที่เปลี่ยนแปลงระหว่างกลางวันกับกลางคืน รวมถึงการรับประทานอาหารดึกที่อาจรบกวนจังหวะการทำงานของลำไส้

งาน sequencing แบบ longitudinal พบว่า

  • abundance ของแบคทีเรียบางกลุ่ม oscillate ตามช่วงวัน
  • การผลิต short-chain fatty acids (SCFAs) มี rhythmic pattern
  • feeding–fasting cycle มีผลต่อ microbial dynamics²

เมื่อเวลาการกินผิดจังหวะ เช่น

  • กินดึก
  • กินไม่เป็นเวลา
  • นอนดึก

microbial oscillation อาจถูกรบกวน และบางกรณีสัมพันธ์กับ dysbiosis ในลำไส้ 

3) เวลาอาหารคือ Zeitgeber สำคัญ

ผู้หญิงถืออาหารพร้อมกราฟิกระบบทางเดินอาหารและนาฬิกาชีวภาพ แสดงช่วงกลางวันและกลางคืน สื่อถึงเวลาอาหารในฐานะ Zeitgeber ที่ช่วยกำหนดจังหวะการทำงานของลำไส้ ตับอ่อน และระบบเผาผลาญ

คำว่า Zeitgeber หมายถึงสัญญาณที่ตั้งจังหวะให้ระบบนาฬิกา

  • แสง → ควบคุม central clock
  • เวลาอาหาร → ควบคุม peripheral clocks

รีวิวด้าน time-restricted eating (TRE) ชี้ว่า feeding window ที่สอดคล้องกับ circadian rhythm อาจสัมพันธ์กับ metabolic improvement และ rhythmic stability³

4) Circadian disruption กับ microbiome

อินโฟกราฟิกนาฬิกาชีวภาพเปรียบเทียบกลางวันและกลางคืน แสดงความไวต่อ Insulin และประสิทธิภาพการเผาผลาญที่เปลี่ยนแปลงตามช่วงเวลา พร้อมภาพตับอ่อนและการตอบสนองของเซลล์ต่อกลูโคส

ภาวะที่รบกวน circadian rhythm เช่น

  • Shift work
  • Jet lag
  • Late-night eating

systematic review พบว่าภาวะเหล่านี้สัมพันธ์กับ

  • microbiome diversity shift
  • inflammatory signaling เปลี่ยน
  • metabolic risk markers เพิ่มขึ้น⁴

บทบาทของ stress ต่อ microbiome อธิบายเพิ่มเติมในบทความ Stress เปลี่ยน Gut Microbiome อย่างไร 

5) ฮอร์โมนกับลำไส้ในมิติของเวลา

ภาพกราฟิกระบบทางเดินอาหารเชื่อมโยงกับนาฬิกาชีวภาพ โมเลกุล และเครือข่ายสัญญาณ สื่อถึงช่องว่างขององค์ความรู้เกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่าง Circadian Rhythm ระบบลำไส้ และฮอร์โมนที่ยังต้องศึกษาวิจัยเพิ่มเติม

Cortisol มี circadian peak ตอนเช้า

Melatonin สูงตอนกลางคืนและสัมพันธ์กับ gut motility และ immune tone

รีวิวด้าน chronobiome medicine เสนอว่า microbiome อาจตอบสนองต่อ hormonal oscillation¹

6) Circadian rhythm กับ insulin sensitivity

อินโฟกราฟิกนาฬิกาชีวภาพเปรียบเทียบกลางวันและกลางคืน แสดงความไวต่อ Insulin และประสิทธิภาพการเผาผลาญที่เปลี่ยนแปลงตามช่วงเวลา พร้อมภาพตับอ่อนและการตอบสนองของเซลล์ต่อกลูโคส

งาน chronometabolism พบว่า insulin sensitivity แปรผันตามเวลา

  • ช่วงเช้า → insulin sensitivity สูงกว่า
  • ช่วงกลางคืน → glucose tolerance ลดลง

ความสัมพันธ์ระหว่าง microbiome และ insulin metabolism อธิบายในบทความ Gut Microbiome ส่งผลต่อ Insulin Sensitivity อย่างไร 

7) ระบบสองทาง

อินโฟกราฟิกแสดงการสื่อสารแบบสองทางระหว่างระบบลำไส้ นาฬิกาชีวภาพ ตับ และเครือข่ายฮอร์โมนหรือสัญญาณเมตาบอลิก ซึ่งทำงานเชื่อมโยงกันเพื่อควบคุมจังหวะการทำงานของร่างกาย
  • Circadian disruption → microbiome shift
  • Microbiome metabolites → metabolic signaling
  • Hormonal rhythm → reshape microbial niche

ดังนั้นระบบนี้จึงเป็น bidirectional network

Limitation

  • งานมนุษย์ longitudinal ยังมีจำกัด
  • วิธีวัด circadian misalignment ต่างกัน
  • baseline microbiome variability สูง

คำถามที่พบบ่อย

Circadian rhythm ส่งผลต่อ microbiome จริงหรือ?

งานวิจัยหลายชิ้นพบว่า microbiome มี rhythmic pattern ที่สัมพันธ์กับเวลาอาหารและ circadian rhythm

กินดึกส่งผลต่อ metabolism หรือไม่?

meal timing ที่ไม่สอดคล้องกับ circadian rhythm อาจสัมพันธ์กับ altered glucose response และ metabolic dysregulation

การนอนมีผลต่อลำไส้หรือไม่?

การนอนมีผลต่อ hormonal rhythm ซึ่งอาจส่งผลต่อ microbiome และ gut physiology

Key Takeaway

Circadian rhythm ควบคุมฮอร์โมน เมตาบอลิซึม การตอบสนองต่ออินซูลิน และจังหวะของ microbiome 

เมื่อจังหวะชีวิตผิดไป ระบบลำไส้ ฮอร์โมน และการจัดการพลังงานอาจเสียจังหวะตาม 

การเข้าใจ “เวลา” จึงสำคัญพอ ๆ กับ “สิ่งที่กิน”

บทความที่เกี่ยวข้อง

Hospital Authority

   KMB Hospital มุ่งเน้นการประเมินผลลัพธ์หลังทำโปรแกรมดูดไขมันอย่างเป็นธรรมตามเวลา เพื่อการดูแลที่ปลอดภัย สบายใจ และเคารพร่างกายของคนไข้
 

Content Information

เขียนโดย: Medical Content Team, KMB Hospital

ทบทวนโดย: Clinical Governance Committee, KMB Hospital

เผยแพร่: 9 มีนาคม 2569

อัปเดตล่าสุด: 9 มีนาคม 2569

References

  • Bautista J, et al. Chronobiome medicine: circadian regulation of host–microbiota crosstalk in systemic physiology. Front Endocrinol. 2025.
  • Zheng B, et al. The molecular interplay between the gut microbiome and circadian rhythms. 2025.
  • Lages M, et al. Time-restricted eating and metabolic biomarkers. Proc Nutr Soc. 2024.
  • Grasa-Ciria D, et al. Shift work and gut microbiota alterations. 2025.